"Als wij niets doen.... wie dan?!"
Voor de derde keer zit ik vandaag in de TheaterHangar op Vliegveld Valkenburg in Katwijk aan zee. Mijn derde keer, Bas' zevende keer, mijn ouders en zusjes' tweede keer, maar voor mijn opa en oma de eerste keer.... De eerste keer dat zij en wij samen in het publiek zitten bij de voorstelling Soldaat van Oranje. Een voorstelling die mij, als lid van de Generatie Y-jeugdigen, al een brok in mijn keel geeft. Hoe moet dan dan wel niet zijn voor twee oudere mensen die de oorlog meegemaakt hebben....?
Het was Sinterklaasavond 2016. Ik kreeg van Bas een uitje naar Soldaat van Oranje. Daar was ik eens geweest vorig jaar, toen mijn zusje ons trakteerde op een voorstelling van haar eerste salaris. Een musical die al zo lang draait en over het verleden van Nederland gaat: daar moest je geweest zijn vond zij. En ik was het met haar eens. We beleefden het avontuur van de draaiende zaal, waren verbijsterd over de open zee die gecreëerd was in nota bene een theater en keken onze ogen uit naar de vele podia waar we langs draaiden. De liedjes kende ik nog niet, maar maakten met hun teksten een diepe indruk. We voerden als het ware mee in de wereld van toen. En de tweede keer zaten we op rij twee, krap twee meter van het podium af en we zagen alle gezichtsuitdrukkingen van dichtbij wat nog meer sprak. Je gaat op andere dingen letten als je de musical al een keer gezien hebt...
De Tweede Wereldoorlog heeft me altijd geïntrigeerd. Toen meneer Ruud in groep 8 een project organiseerde over de Tweede Wereldoorlog had geschiedenis me tot dan toe niet echt geboeid. Immers, het is gebeurd, dus waarom stilstaan bij het verleden als je ook van het heden kunt genieten. Dat project raakte bij mij echter een gevoelige snaar, omdat het voor mijn gevoel zoveel onrecht deed aan al die gewone mensen die hun leven probeerden te leven. Mijn opa gaf mij in bruikleen het persoonsbewijs van zijn vader mee, wat de echtheid van het project nog wat aanscherpte.
Toen ik voor het eerste jaar lesgaf in groep 8 op de Willibrordusschool in St. Willebrord was het daar gebruikelijk om aan deze groep de serie '13 in de Oorlog' te laten zien. Een serie, waar in 13 afleveringen van 20 minuten de oorlog visueel gemaakt wordt vanuit het oogpunt van een dertienjarige. Een zeer indrukwekkende serie, die ik uiteindelijk zelf op dvd kocht omdat ik vond dat dit nooit vergeten mag worden.
Net als deze musical. Met zijn zevenen zitten we naast elkaar in de zaal en ik moet zeggen: nu mijn opa en oma erbij zijn zit ik er toch wel met een beetje een ander gevoel. Alle andere keren tot nu toe was ik te gast, te gast in een verhaal over vriendschap en verraad, keek ik naar de musical vanuit de ogen van een consument. Vandaag zit ik er anders. Ik kijk vanuit hun ogen. Ik kijk hoe zij, die de oorlog meegemaakt hebben, dit verhaal vanaf de zijlijn nu zien. Ik kijk tijdens het begin even naar rechts om te checken of opa en oma OK zijn. Ze moeten lachen om het grapje van het 'trappetje' in de studentenvereniging. Het eerste moment dat de zaal gaat draaien is ook altijd weer een speciaal moment en na drie keer begin ik nu zelfs de liedjes een beetje te kennen! En ook het verschil van cast kun je goed merken: de overtuiging van deze cast spat er vanaf en zangtechnisch klinkt het ook een stuk beter dan de vorige keren. Je merkt dat ze op elkaar ingespeeld zijn. Vooraf heb ik me verschillende keren afgevraagd of mijn opa en oma het wel zullen herkennen, of ze niet vinden dat het er 'echt heel anders aan toe ging destijds', want wie kunnen het beter weten dan zij, die er middenin gezeten hebben?
Mijn oma woonde in Den Haag in haar jonge jaren en was negen toen de oorlog uitbrak. Nog vrij jong, maar ook oud genoeg om alles bewust mee te krijgen. Daar herinnert haar voorraadkast nog steeds aan. Mijn oma heeft de hongerwinter meegemaakt. En als jong meisje van 14 jaar at zij destijds bloembollen tijdens de vreselijke winter van 1944/1945. Ze was enorm vermagerd door de zware honger en is na de oorlog naar het noorden van het land gestuurd om aan te sterken, omdat ze het anders misschien niet zou halen. Mijn opa woonde in Delft. Zijn vader zat bij het verzet en er zaten onderduikers bij hun thuis. Enkele jaren geleden hebben we met opa een stadswandeling door Delft gemaakt naar de plaatsen waar hij gewoond heeft in die tijd. Hij zat vol verhalen. Bij het ouderlijk huis zijn we zo brutaal geweest om aan te bellen en hebben mogen kijken naar de zolder, waar het luik vol herinneringen open ging. Het luik dat zijn vader onzichtbaar gemaakt hadden, zodat het bij een razzia niet op zou vallen. Het luik waarachter de levens van tientallen joden gered zijn. De huidige bewoners waren niet op de hoogte van de geschiedenis, maar dit verhaal maakt een simpel luikje een onvergetelijk luik.
Hij vertelde over ditzelfde huis, waar hij vanuit het raam had gezien dat 4 Duitse officieren neergeschoten werden, voor zijn ogen, terwijl hij gewoon naar buiten keek. En dan ben je nog maar een tiener en dan heb je al mensen vermoord zien worden... Hij vertelde over de bonnen die hij als twaalfjarige stal bij de distributiepunten om de onderduikers te eten te geven, maar ook over de Joodse mannen die in rijen opgesteld werden na een razzia en die hij uit die rij moest zien te laten ontsnappen, om bij hen thuis onder te duiken. En dat hij vervolgens op zijn fietsje naar Den Haag moest om de vrouwen van die mannen in te lichten dat hun mannen veilig waren. En zo heeft mijn opa wel honderden bijzondere verhalen uit de oorlog. Heldendaden, maar ook risicomomenten. Goede momenten, maar ook hele vervelende herinneringen.
Natúúrlijk is Soldaat van Oranje herkenbaar voor hen. Zíj zaten er middenin, voor hen was dit niet zomaar een voorstelling met klappertjespistolen! Voor hen was dit de realiteit, het dagelijkse gevaar dat op de loer lag. En dat gevaar kwam vandaag even weer levensecht akelig dichtbij. Tijdens de pauze vloeien er tranen, komen er emoties, want voor mijn opa en oma staan daar geen acteurs maar op dat moment zijn het De Duitsers. Het mooie van emoties is dat ze er mogen zijn, want we zijn in een veilige omgeving. Het is niet gemakkelijk om zo'n sprekende musical te zien te zien, en zo'n terugblik in de tijd voelt alsof je er weer even helemaal terug middenin staat. Ik probeer me voor te stellen hoe dat moet voelen, maar niets van mijn emoties kan daarbij dichtbij genoeg komen. Ergens is het ook een stukje verwerken voor mijn opa en oma, alle tranen die er uit zijn laten weer een stukje verleden achter hen.
De tweede helft is er een van opluchting, situaties die verder van mijn opa en oma vandaan staan; als Erik en zijn vrienden naar Engeland varen. En het is ook de helft met de bevrijding, de terugkomst van de Nederlandse identiteit, van feest. Maar ook een van moeilijke momenten, want wie van je vrienden heb je dan nog over? En dat blijft ook voor mij een tranentrekker.
Nadien in de lobby besteden we nog even aandacht aan de tentoonstelling over mensen die de oorlog hebben meegemaakt, lezen hun verhalen en gaan vervolgens gezamenlijk uit eten in de buurt. En ook daar vertellen opa en oma openhartig bekende, maar ook nieuwe verhalen over de oorlog. Zoals dat mijn opa zijn persoonsbewijs niet meer heeft, want die heeft hij destijds meegegeven aan 'de Ondergrondse' in het verzet. En op die manier konden ze zijn foto eruit halen en een persoonsbewijs voor iemand anders maken. Misschien is daarmee wel iemands leven gered... En over een o zo ware uitspraak op de muur in de tentoonstelling: "Duitsers hadden goed materiaal, die wisten precies wat ze moesten doen. En wat wisten wij? Ik had één keer scherp geschoten!"
En vanachter het raam onder een warm laagstaand lentezonnetje, onder het genot van een wijntje, met de vermoeidheid van de dag over me heen, realiseer ik me: wat heb ik een stel mooie grootouders. En wat hebben ze een knappe prestatie geleverd in de oorlog. Niemand van de kinderen of kleinkinderen weet welke angst zij gevoeld moeten hebben als er razzia's plaatsvonden, niemand weet hoe het voelde om écht honger te leiden, niemand weet hoe het is om een kant te moeten kiezen en geen van beide zijden gemakkelijk is, niemand weet hoe het is om je vrienden te verliezen aan de oorlog. Maar zij wel. En wat ben ik trots op ze dat ze meegegaan zijn naar juist deze voorstelling. Het is niet gemakkelijk en het is ook confronterend, maar zoals mijn opa heel erg mooi onder woorden bracht na de voorstelling:
"Dit mag nooit vergeten worden!"
