Naar mijn opa toe, daar geloof ik in. En ik denk zij ook. Op 94-jarige leeftijd is afgelopen vrijdag mijn oma Rigje overleden, na een lang en gelukkig leven, waarin ze voornamelijk heel gelukkig was alle jaren dat ze samen met opa was. Een In memoriam.
Mijn oma zou ik het beste omschrijven als een rots, een stabiele rots in de branding die er altijd was, vaste ritmes, structuren, gewoontes. Een rots die misschien niet altijd mee bewoog met wat iedereen vond, maar precies wist wat ze wilde, leuk vond en vooral ook niet leuk vond (Er zijn maar weinig mensen die ik ken die hun hekel aan de Efteling baseren op één ervaring in de vorige eeuw toen de Efteling nog totaal niet was wat het nu is). Werk of met pensioen, de wekker van opa en oma bleef altijd tussen 07:00 en 07:30 staan, het ritme vasthoudend en dan als het even kon, gingen ze in de beentjes om er op uit te trekken voor een stevige wandeling. In de regen of de kou, het maakte ze niets uit. Ze gingen gewoon. Waar die discipline ook vandaan kwam, ik ben dankbaar dat ik hem geerfd heb. En potver wat vielen we als kleinkinderen vaak met onze neus in de boter, met hele plastic zakken vol met Sinterklaassnoepgoed; chocolade-pepernoten, gewone pepernoten, marsepijn, boterletter, kerststol: één voor één uitgedeeld uiteraard en dat duurt dan wel even als je 3 gezinnen en 7 kleinkinderen hebt. En altijd een boterbabbelaar of een pectoraaltje als je de deur uit ging. Vakanties in Schoonoord- Drente en Zwitseland. En hoe vaak ik wel niet gewoon langs ging, na school of als ze gingen zwemmen in de Stok. Bij opa en oma was je altijd welkom.
Tot hun 75e bleven ze actief bij Trimclub Vroegrijk, waar ze nog 2x per week! 10 km hardliepen. En toen dat niet meer ging, besloten ze om gewoon te gaan wandelen, want waarom zou je denken in beperkingen? Kan het één niet meer, dan kan het andere misschien nog wel! Ze accepteerden schijnbaar moeiteloos dat sommige dingen niet meer gingen toen ze ouder werden, zoals naar Zwiterland gaan. "Dat hebben we gedaan toen het kon en toen hebben we ervan genoten", zei mijn oma dan stellig en stuurs, zonder enige emotie. Moeilijk was het soms ook, want over moeilijke dingen praten met emotie, dat vond mijn oma wel lastig. Mijn opa liet zijn emoties de laatste jaren wat meer toe, over Indonesië en de oorlog. Daar praatte ze het liefst overheen: "Daar hebben we het toch over gehad, Tinus", om daarna snel over een ander onderwerp te beginnen. Niet voor iedereen is het zo gemakkelijk om emoties en kwetsbaarheid toe te laten. In april 2020 waren ze 65 jaar getrouwd en ik durf te zeggen: GELUKKIG getrouwd. Deze twee mensen waren aan elkaar verbonden, met het leven. Allebei een compleet andere skillset, maar elkaar aanvullend: mijn opa rustig op de achtergrond, mijn oma het woord latend. Mijn oma, stuurs, maar stiekem altijd bezig met wat mijn opa vond en hoe hij het zou willen.
De gezondheid van mijn opa ging richting 2020 snel achteruit. Altijd gezond geleefd, maar toch begon hij steeds meer kwaaltjes te krijgen. Dankzij mijn oma bleef hij toch fit en gezond, want dat ritme bleef er toch in. Dan maar een wandelingetje met de rollator, als het gewoon niet meer ging. Of een hometrainer in de kamer, zodat ze daar op konden oefenen. Maar stilzitten op de bank, dat ging niet gebeuren! Het was oma's grootste angst dat opa iets zou overkomen. Ze sliep er slecht van, deed soms nachten geen ogen dicht omdat ze zo bang was dat opa uit bed zou vallen, of weer een nachtmerrie had uit zijn tijd in Indonesië. Ze had het altijd over opa en haar zorgen over hem.
Ik ben ervan overtuigd dat mijn opa het mede daardoor zo lang heeft volgehouden, tot hij op 11 oktober 2021 overleed. Haar grootste angst kwam uit, haar maatje, haar soulmate, kwam te overlijden. En als je zo ontzettend lang met elkaar bent geweest, maar liefst 66 jaar getrouwd, dan vind je jezelf op 90 jarige leeftijd niet meer opnieuw uit. Dan bouw je je hele leven niet meer opnieuw op. Elk gesprek wat ik voerde met oma vanaf dat moment begon altijd met "Ik mis hem zo hè..." of "Ze zeggen dat het slijt hè, maar het lijkt alleen maar erger te worden". En ik snapte haar wel, want opa en oma waren altijd samen. En mensen zeiden vaak dat mijn oma de broek aan had, maar het was ook mijn opa die stilletjes op de achtergrond mijn oma de andere kant op bewoog. Zonder eer, zonder op het podium te springen. Ze waren verknocht aan elkaar. En als je dan de ander kwijt raakt, dan voelt het leven leeg.
Oma klonk steeds vaker gedeprimeerder, niet depressief, maar je voelde aan haar dat ze haar sparkje miste. Alsof ze de zin om er wat van te maken verloren had. En dat was niet altijd leuk, want anderen gaan op een gegeven moment verder en hoopten dat zij dat ook zou doen. En willen niet elke keer stil blijven staan dat opa er inderdaad niet meer is, hoe erg we hem ook misten. Maar haar hele dag draaide om dat gemis. Elke dag vertelde ze haar dag aan opa's foto in de kast en voelde dat hij dan een beetje bij haar was. Het gaf haar steun. Meer dan eens zei ze dat ze het niet erg zou vinden als ze met opa had kunnen gaan, gewoon samen. Toch deed ze nog wel dingen: steevast met haar verjaardag en die van opa gingen we met de familie uit eten, zelfs in juni hebben we dat nog gedaan bij het Hooihuis en heeft ze lekker gegeten en gekletst. Maar haar sterke, en altijd ontzettend goed verzorgde lichaam zat haar nu in de weg. Het hoefde van haar niet meer, maar ja dat kun je wel vinden, maar daar beslis je zelf niet over.
Eind oktober gingen we nog samen wandelen in de Oisterwijkse vennen en plassen. Oma met de rollator, maar gewoon nog 8 km door de bossen met dat ding he. Het kenmerkte haar zo ontzettend. Oma is geen opgever, die is niet afhankelijk, die gaat gewoon. Maar je zag wel dat dingen achteruit gingen, ze zag steeds slechter, met al jaren glaucome, een melanoom in haar oog waar ze spuiten voor kreeg en ook inmiddels macula degeneratie. Er viel een magnetronplaat op haar been en haar perkamentachtige huid leverde een enorme winkelhaak. Maar elke keer als ze daarmee naar de huisarts ging was ze te goed om meer indicatie te krijgen. Je moet bijna wel dood zijn voor ze je helpen, zeiden we wel eens.
Begin december kwam het berichtje van mijn moeder als een schok: "oma wil niet meer verder leven". Het kwam als gevolg van de enorme rugpijnen die ze had, maar ze had het er al vaker over gehad. Maar er zit een groot verschil tussen "Het hoeft van mij niet meer" en "Ik wil niet meer", want de eerste zegt dat als het vandaag op houdt je het niet erg vindt, het ander geeft actief aan dat je wilt stoppen met leven. Er blijken opties te zijn voor mijn oma en de dinsdag erna blijkt na een gesprek met de huisarts dat ze kan worden opgenomen in een hospice. Daar kan ze dan stoppen met eten en drinken en dan sterf je uiteindelijk. Het deed me veel verdriet dat mijn lieve oma, die al die jaren zo goed voor zichzelf gezorgd had, zichzelf zou moeten laten uitdrogen en lijden om voor elkaar te krijgen wat ze al jaren graag wilde: naar mijn opa toe. Is er dan echt geen enkele andere mogelijkheid voor iemand die een voltooid leven heeft? Ik ben een groot voorstander van gekozen euthanasie op die leeftijd, als het leven voelt als een aaneenschakeling van herhalingen, waarbij elke herhaling wat troebeler wordt. Er bleek echter geen andere optie en dus werd ze woensdagochtend 10 december opgenomen in het hospice.
Woensdagavond gaan Bas, Sam en ik langs bij oma en gelukkig is ze nog precies zoals ik oma ken: alles controlerend, voor iedereen proberen te zorgen: "drinken jullie wel genoeg?", "hebben jullie al gegeten?". Volledig helder, zoals ik oma ken. En tja, wat zeg je dan hè, als je weet dat iemand dood wil gaan. Het eerst half uur gaat het over koetjes en kalfjes. Oma is ook niet het type dat zelf over de moeilijke onderwerpen gaat beginnen en dus halen we mooie herinneringen op aan de Südrampe, een wandeltocht die Carmen en ik met haar en opa hebben gemaakt in Zwitserland, toen mama en Arie de Lötschenpasshütte gingen lopen. Wat een heerlijke dag was dat. Zwitserland was ook haar favoriete vakantieland, heerlijk in de bergen; wat kwamen ze daar graag. Ze hebben ons allemaal aangestoken met dat Zwitserland-virus en twee kleinkinderen wonen inmiddels zelfs in Zwitserland. Sam banjert af en toe de kamer in en uit, een vrolijke noot zijnd in een toch verdrietige aangelegenheid, maar oma benoemt dat ze het zo fijn vindt dat Sam er ook is.
Ik wil toch graag even het moeilijke onderwerp aansnijden en zeg mijn oma "Dus je bent er klaar mee, oma?", een vraag die ze bevestigt met dat het niet meer gaat en dat ze niet meer wil, waarna ze snel doorvraagt naar hoe het op mijn werk is. Ik benoem dat ik het ontzettend dapper van haar vind dat ze deze keuze maakt. Voor zichzelf, dat ze niet meer wil. Zelf ziet ze het niet zo: "nou, ik vind het niet dapper hoor; het gaat gewoon niet meer". Maar toch is haar keuze een heel bewuste: "ik hoef niet meer" is iets anders dan "Ik wil niet meer" en het feit dat ze dat besluit gemaakt heeft, is er niet zo maar één. Maar ja, wat zeg je dan: als je weg gaat bij iemand die je niet meer gaat zien, maar er nog wel is. Ik bedank haar voor al die jaren en voor het feit dat ze zo'n lieve oma is geweest en dat ik hoop dat ze snel naar opa toe mag gaan. Er vloeien tranen en die zie ik ook bij oma in haar ogen. We nemen afscheid en het voelt goed.
In de week erna volgen vele familieleden om hun laatste momentjes met oma te delen en oma blijft ontzettend goed bij. Na 5,5 dag zonder eten en drinken is oma nog steeds oma, maar soms wordt ze wat verward. Voor oma met haar 38 kg hadden ze niet eens op deze 5,5 dag gerekend, maar in verwardheid van de uitdroging drinkt ze een beetje uit haar gebitsbakje in een instinctreactie. Daarna wordt in overleg met oma besloten dat ze de palliatieve sedatie gaan starten. Ze valt dan in slaap, waarna ze uiteindelijk zal overlijden. Zo kunnen mijn tantes en moeder alsnog afscheid nemen. Op maandag 15 december om 12:45 wordt het slaapmiddel ingespoten. De eerste 5,5 dag had men al niet verwacht, maar na het in slaap vallen duurt het uiteindelijk nog 4 dagen, tot vrijdag 19 december, om 11:45 totdat oma uiteindelijk in het bijzijn van mijn moeder en tante Sonja overlijdt. De laatste van een generatie, 94 jaar. Ze laat 3 kinderen, 7 kleinkinderen en 11 achterkleinkinderen na. Wat een nalatenschap. Negen dagen zonder eten en drinken, mijn oma was echt 100 geworden als ze deze keuze niet had gemaakt. Daar ben ik van overtuigd. Wat een sterke vrouw.
Eindelijk mag ze naar mijn opa toe.
In de uren erna zie ik regelmatig mijn oma en opa naast elkaar voor me, lachend en met een arm om elkaar heen. En zo wil ik het graag voor me zien. Dat ze nu samen zijn. Eindelijk weer samen, twee mensen, eeuwig met elkaar verbonden, verstrengeld als een boom. Die niet zonder elkaar konden leven. Eindelijk weer bij elkaar.
❤️
